Frontal sinüs cerrahisi, sinonazal cerrahinin anatomik olarak en değişken ve teknik olarak en yüksek tecrübe gerektiren alanlarından biridir. Bunun temel nedeni frontal sinüs drenaj yolunun dar, üç boyutlu ve bireyler arasında belirgin varyasyon gösteren bir anatomik koridor içerisinde yer almasıdır.
Frontal reses; anterior etmoid arter, lamina papyracea, kafa tabanı, frontal sinüs tabanı ve orbitanın medial-superior bölümü ile yakın anatomik ilişki içerisindedir. Buna ek olarak frontal hücrelerin sayısı, büyüklüğü ve pnömatizasyon paterni hastadan hastaya önemli farklılıklar gösterebilir. Bu nedenle frontal sinüs cerrahisinde standart bir cerrahi yaklaşım yerine, hastaya ve hastalığa özgü anatomik planlama gerekir.
Preoperatif yüksek çözünürlüklü, ince kesitli paranazal sinüs BT değerlendirmesi frontal cerrahinin temel aşamalarından biridir. Görüntüleme yalnızca frontal sinüsteki inflamatuar hastalığın yaygınlığını belirlemek amacıyla değil, frontal drenaj yolunu oluşturan hücrelerin ve potansiyel cerrahi risk alanlarının üç boyutlu olarak anlaşılması amacıyla değerlendirilmelidir.
Özellikle;
- Frontal resesin anterior-posterior ve medial-lateral boyutları
- Frontal beak yapısı
- Agger nasi ve frontal hücrelerin konfigürasyonu
- Supra-agger hücreleri
- Supra-bullar ve frontal bullar hücreler
- Supraorbital etmoid hücreler
- İntersinus septal hücreler
- Anterior etmoid arterin seyri
- Kafa tabanının yüksekliği ve asimetrisi
- Orbitanın frontal drenaj yoluyla ilişkisi
cerrahi planlama açısından önem taşımaktadır.
Frontal sinüs cerrahisindeki temel hedef hastalıklı veya obstrüktif anatomik yapıların kontrollü biçimde ortadan kaldırılması ve fonksiyonel, genişliği yeterli ve uzun dönemde sürdürülebilir bir drenaj yolunun oluşturulmasıdır.
Cerrahi Endikasyonun Belirlenmesi
Frontal sinüs hastalığı bulunan her hastada genişletilmiş frontal sinüs cerrahisi gerekli değildir. Cerrahi yaklaşım hastalığın tipi, anatomik yaygınlığı, daha önce uygulanan cerrahiler ve mevcut frontal drenaj yolunun özelliklerine göre kademeli biçimde belirlenmelidir.
Özel değerlendirme gerektiren durumlar arasında;
- Daha önce frontal sinüs cerrahisi geçirilmiş olması
- Frontal reses stenozu veya tamamen kapanması
- Kompleks frontal hücre anatomisi
- Frontal sinüs mukoselleri
- Belirgin osteitik değişiklikler
- Lateral frontal sinüs patolojileri
- Medikal tedaviye dirençli kronik frontal sinüzit
- Frontal sinüs tümörleri,
- Frontal sinüsle ilişkili kafa tabanı patolojileri
- Kompleks revizyon olguları
yer almaktadır.
Özellikle revizyon olgularında normal frontal reses anatomisinin önceki cerrahi nedeniyle bozulmuş olması, skar dokusu, neo-osteogenez ve mukozal inflamasyon nedeniyle frontal drenaj yolunun yeniden tanımlanmasını zorlaşabilmektedir.
Bu nedenle revizyon frontal sinüs cerrahisinde cerrahinin ilk aşaması yalnızca stenotik alanı genişletmek değil, önceki cerrahinin neden başarısız olduğunu anlamaktır.
Başarısızlığın nedeni genellikle rezidüel frontal hücreler, yetersiz açılmış frontal drenaj yolu, lateralize orta konka, skar dokusu, neo-osteogenez, persistan inflamatuar hastalık veya yanlış oluşturulmuş drenaj yolu gibi nedenlerdir ve yapılacak revizyon cerrahinin başarısı bu problemlerin giderileceği şekilde planlanıp uygulanması ile mümkün olabilir.
Cerrahide “Minimum Gerekli Genişlik” İlkesi
Frontal sinüs cerrahisinde önemli kavramlardan biri, cerrahi açıklığın yalnızca intraoperatif büyüklüğü değil, iyileşme sürecinden sonra sürdürülebilir açıklığıdır.
Daha geniş kemik rezeksiyonu teorik olarak daha geniş bir drenaj yolu sağlayabilir; ancak geniş mukozal hasar ve çıplak kemik yüzeyi postoperatif inflamasyon, granülasyon, skarlaşma ve neo-osteogenez riskini artırabilir.
Bu nedenle frontal sinüs cerrahisinde optimum yaklaşım gereksiz doku travmasını en aza indirirken, hastalığın kontrolü için yeterli büyüklükte ve uzun dönemde açık kalabilecek bir neo-ostium oluşturmaktır.
Mukozanın Korunması ve Restenozun Önlenmesi
Frontal sinüs cerrahisinin uzun dönem başarısını belirleyen en önemli faktörlerden biri postoperatif neo-ostium stenozudur.
Stenoz gelişiminde en önemli risk faktörleri aşırı mukozal travma, karşılıklı çıplak kemik yüzeyleri, persistan inflamasyon, neo-osteogenez, polipozis, enfeksiyon ve yetersiz postoperatif takip ve bakımdır.
Postoperatif ostium stenozu riskini en aza indirmek için ameliyat sırasında sağlıklı mukozanın mümkün olduğunca korunması ve kemik yüzeylerin gereksiz yere geniş biçimde ekspoze edilmemesi, genişletilmiş frontal sinusotomilerde mukozal flepler veya serbest mukozal greftlerin kullanımı ve hastaların iyileşme tamamlanana kadar yakın takip ve kontrolü önemli fayda sağlamaktadır.
Özellikle elde edilen frontal ostium genişliğinin üç mm den küçük olduğu vakalarda yara iyileşmesini hızlandırırken skar dokusu gelişimini azaltan hyalüronik asit içerikli jellerin ve frontal stentlerin kullanılması frontal ostium açıklığının korunmasında ek fayda sağlayabilmektedir.
Lateral Frontal Sinüs Hastalığı
Frontal sinüsün lateral bölümünde yer alan mukozal patolojiler ve lezyonlar endoskopik yaklaşım açısından ayrı bir değerlendirme gerektirir.
Lezyonun frontal sinüs ostiumuna, orbitaya ve frontal sinüs anterior ve posterior duvarlarına göre konumu; uygulanabilecek cerrahi yaklaşımın sınırlarını belirler.
Günümüzde genişletilmiş endoskopik frontal yaklaşımların lateral frontal sinüsün daha büyük bir bölümüne ulaşmayı mümkün kılmasına karşın aşırı lateral yerleşimli mukosel, osteom veya tümörlerde yalnızca endonazal yaklaşım yeterli olmayabilmektedir.
Bu hastalarda endoskopik genişletilmiş yaklaşım, orbital transpozisyon gibi ileri teknikler, kombine endoskopik-eksternal yaklaşımlar veya seçilmiş olgularda eksternal frontal sinüs cerrahisi gerekebilmektedir. Güncel yaklaşım, tek bir cerrahi yolu her hasta için kullanmak yerine lezyonun anatomik konumuna göre en az morbidite ile yeterli cerrahi erişimi sağlayan yöntemin seçilmesidir.
Frontal Sinüs Cerrahisinde Navigasyon
Kompleks frontal reses anatomisi ve revizyon olgularında ameliyatın başarısında cerrahi navigasyon önemli bir yardımcı araç olmaktadır.
Navigasyon özellikle normal landmarkların kaybolduğu revizyon olgularında, kafa tabanı ve orbita komşuluğundaki patolojilerde, frontal sinüsün lateral bölümlerine yönelik cerrahide, tümör cerrahisinde ve kompleks frontal hücre anatomisinde cerrahın ameliyat sırasındaki üç boyutlu oryantasyonuna katkı sağlamaktadır.
Ancak navigasyon sistemleri anatomik bilgi ve cerrahi tecrübenin yerine geçmemeli temel yaklaşım her zaman preoperatif BT'nin ayrıntılı analizi ve intraoperatif anatomik landmarkların doğru tanımlanması olmalıdır.
Postoperatif Takip
Frontal sinusotominin cerrahi olarak başarılı biçimde oluşturulması tedavinin başarı ile sonuçlanmış olduğu anlamına gelmemektedir. Özellikle genişletilmiş frontal sinusotomilerde ve mukosel gibi ostiumu tam olarak kapalı olan hastalarda erken postoperatif dönemde ödem, kabuklanma, fibrin oluşumu ve granülasyon dokusu neo-ostiumun daralmasına hata tamamen kapanmasına neden olabilir.
Bu nedenle postoperatif takip, düzenli endoskopik değerlendirme, gerektiğinde debridman, uygun nazal irrigasyon, topikal anti-inflamatuar tedavi ve altta yatan inflamatuar hastalığın kontrolünü de içermelidir.
Temel Cerrahi Prensip
Başarılı frontal sinüs cerrahisi için; ameliyat sırasında doğru anatomik drenaj yolunun saptanması, hastalığın yeterli biçimde ortadan kaldırılması, özellikle çevresel mukozal travmadan mümkün olduğunca kaçınılması, uzun dönemde fonksiyonel olarak açık kalabilecek genişlikte bir drenaj yolunun oluşturulması ve hastanın mukozal iyileşme tamamlanana kadar yakın takibi son derece önemlidir.