Kompleks Sinonazal Hastalıklar

Kronik rinosinüzit, yalnızca sinüs ostiumlarının mekanik obstrüksiyonu veya yetersiz drenajı ile açıklanabilecek tek tip bir hastalık değildir. Günümüzde kronik rinosinüzit; epitelyal bariyer disfonksiyonu, lokal ve sistemik immün yanıt, mikrobiyal faktörler, anatomik özellikler ve eşlik eden hastalıkların farklı oranlarda rol oynadığı heterojen bir inflamatuar hastalık grubu olarak değerlendirilmektedir.

Bu nedenle tedavi stratejisinin yalnızca radyolojik patolojinin derecesine veya endoskopik polip yüküne göre belirlenmesi yeterli değildir. Hastanın fenotipi, inflamatuar endotipi, önceki tedavilere yanıtı, eşlik eden alt hava yolu hastalıkları ve hastalığın zaman içindeki davranışı birlikte değerlendirilmelidir.

Fenotip ve Endotip Kavramı

Kronik rinosinüzitte klasik fenotipik sınıflama hastalığın nazal polip varlığına göre polipli kronik rinosinüzit (CRSwNP) ve polipsiz kronik rinosinüzit (CRSsNP) şeklinde ayrılmasına dayanır. Ancak benzer klinik fenotipe sahip hastaların altında farklı inflamatuar mekanizmalar bulunabilmektedir.

Bu nedenle özellikle kompleks veya tedaviye dirençli hastalarda endotipik değerlendirme giderek daha fazla önem kazanmaktadır.

CRSwNP hastalarının önemli bölümünde Tip 2 inflamasyon baskındır. Bu inflamatuar patern başlıca IL-4, IL-5, IL-13, eosinofilik inflamasyon, IgE yanıtı ve Tip 2 innate lymphoid cell aktivasyonu ile ilişkilidir.

Ancak Tip 2 inflamasyon bütün CRSwNP hastalarında aynı şiddette değildir ve farklı coğrafi popülasyonlarda inflamatuar paternler değişiklik gösterebilir.

Bu nedenle klinik yaklaşımın yalnızca “polip var/yok” şeklinde değil, hangi inflamatuar mekanizmanın hastalığı sürdürüyor olabileceği sorusu üzerinden şekillendirilmesi daha anlamlıdır.

Tip 2 İnflamasyon ve Birleşik Hava Yolu Hastalığı

Tip 2 inflamasyonlu CRSwNP hastalarında astım birlikteliği sık görülür. Özellikle ağır astım, eozinofilik astım ve NSAİİ ile ilişkili solunum yolu hastalığı bulunan hastalarda sinonazal hastalık daha yaygın, daha rekürren ve tedaviye daha dirençli olmaktadır.

Bu nedenle sinonazal ve bronşiyal hastalık birbirinden bağımsız iki ayrı problem olarak değil, aynı inflamatuar sürecin farklı anatomik bölgelerdeki klinik ifadeleri olarak değerlendirilmekte ve astım kontrolü, eozinofili, sistemik kortikosteroid ihtiyacı ve alt hava yolu semptomları sinonazal tedavi stratejisini de etkileyebilmektedir.

Bu hasta grubunda yalnızca tekrarlayan cerrahilerle uzun dönem hastalık kontrolü sağlamak genellikle mümkün olmamakta, cerrahi planlama; uzun dönem antiinflamatuar tedavi, astım kontrolü ve seçilmiş hastalarda biyolojik tedavi veya aspirin desensitizasyonu gibi seçeneklerin yer aldığı daha geniş bir tedavi algoritması uygulanmalıdır.

Cerrahinin Modern Tedavi İçindeki Yeri

Günümüzde özellikle yaygın CRSwNP olan hastalarda endoskopik sinüs cerrahisinin amacı hastalıklı dokunun kontrol altına alınabileceği ve topikal tedavilerin sinüs mukozasına etkin biçimde ulaşabileceği fonksiyonel bir cerrahi kavite oluşturmaktır.

Başarılı cerrahi ile geniş sinüs açıklıkları oluşturulması yüksek hacimli irrigasyonların ve topikal kortikosteroidlerin sinüs mukozasına daha etkin ulaşmasına olanak sağlayabilmektedir.

Dolayısıyla cerrahi ile medikal tedavi birbirine alternatif iki yaklaşım olarak değil, çoğu kompleks hastada birbirini tamamlayan tedavi yöntemleri olarak değerlendirilmelidir.

Cerrahi hastalığın anatomik yükünü azaltıp hava yolunun açılmasını sağlamasına karşın altta yatan Tip 2 inflamasyonu ortadan kaldırmamakta ve cerrahiden sonra tekrar polip gelişmesi her zaman teknik olarak yetersiz cerrahi anlamına gelmemektedir. Uygun ve yeterli cerrahiye rağmen devam eden veya yeniden ortaya çıkan polipozis, altta yatan inflamatuar hastalığın kontrol edilemediğini göstermektedir.

Tekrarlayan Nazal Polipozis

Tekrarlayan nazal polipoziste öncelikle rekürrensin nedeni belirlenmelidir.

Bu aşamada önceki cerrahinin kapsamı, rezidüel anatomik obstrüksiyon, frontal veya sfenoetmoidal hastalık, lokal skarlaşma, topikal tedavinin yetersiz uygulanması, Tip 2 inflamasyon, astım, sistemik kortikosteroid gereksinimi, hastanın tedaviye uyumu ve önceki cerrahiler arasındaki süre birlikte değerlendirilmelidir.

Bu ayrımın önemi anatomik olarak yetersiz cerrahi ile kontrolsüz sistemik inflamasyonun tedavisinde belirgin fark olmasıdır.

Yetersiz cerrahi yapılmış hastalarda ilk etapta revizyon cerrahisi gündeme gelirken önceki cerrahide geniş ve açık sinüs kavitesi oluşturulmuş olmasına rağmen hızlı rekürrens gösteren Tip 2 inflamasyonlu hastada tamamlayıcı revizyon cerrahisi yanında sistemik tedaviler ve biyolojik tedavilerin eklenmesi gerekebilmektedir.

Biyolojik Tedavilerin Yeri

Tip 2 inflamasyonu hedefleyen biyolojik ajanların kullanıma girmesi ağır ve kontrolsüz CRSwNP tedavisini önemli ölçüde değiştirmiştir.

Biyolojik tedaviler özellikle uygun medikal tedaviye ve gerektiğinde cerrahiye rağmen hastalığı kontrol altına alınamayan seçilmiş hastalarda gündeme gelmektedir.

Biyolojik tedavi kararında yalnızca polip büyüklüğü değil, Tip 2 inflamasyon bulguları, sistemik kortikosteroid gereksinimi, önceki sinüs cerrahileri, SNOT-22 gibi yaşam kalitesi skorları, koku kaybı, astım birlikteliği ve hastalığın genel kontrol düzeyi dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle biyolojik tedaviler cerrahinin alternatifi olarak değil, hasta fenotipi ve endotipine göre seçilebilecek ek tedavi seçeneklerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

Günümüzde özellikle tekrarlayan nazal polipozisli hastalarda temel yaklaşım hangi hastada, hangi aşamada ve hangi tedavi kombinasyonuyla uzun dönem hastalık kontrolünün en etkin biçimde sağlanabileceğinin belirlenmesidir

Alerjik Fungal Rinosinüzit

Alerjik fungal rinosinüzit, nazal polipozis, eosinofilik müsin ve noninvaziv fungal elemanlarla karakterize, çoğunlukla belirgin Tip 2 inflamasyon gösteren özel bir CRSwNP alt grubudur.

AFRS'nin tedavisinde cerrahi önemli bir yer tutar. Cerrahi sırasında yoğun eosinofilik müsin ve fungal debris uzaklaştırılmalı, tutulan sinüsler yeterli şekilde açılmalı ve postoperatif lokal tedavilerin uygulanabileceği erişilebilir bir sinüs kavitesi oluşturulmalı, postoperatif dönemde ise uzun dönem topikal kortikosteroid tedavisi ve yakın endoskopik takip yapılmalıdır.

Kronik veya Rekalsitran Bakteriyel Enfeksiyonlar

Özellikle daha önce çok sayıda cerrahi geçirmiş hastalarda, geniş sinüs kavitesinde kolonizasyon ile gerçek enfeksiyonun ayrılması önemlidir ve Pseudomonas aeruginosa ve Staphylococcus aureus gibi mikroorganizmalar bazı rekalsitran olgularda persistan inflamasyonla ilişkili olabilir.

Bu hastalarda tekrarlayan ampirik antibiyotik kullanımı yerine detaylı endoskopik ve radyolojik değerlendirme ile anatomik obstrüksiyon, rezidü hastalık, sinüslerde yabancı materyal veya dental kaynak araştırılmalı ve tedavi seçimi uygun koşullarda kültür alınarak antibiyograma göre yapılmalıdır. Tedaviye dirençli hastalar mukosilier fonksiyon problemleri açısından da değerlendirilmelidir.

Mikrobiyolojik eradikasyon her zaman klinik hastalık kontrolü ile eş anlamlı değildir. Tedavi hedefi kültürün negatifleştirilmesinden çok klinik inflamasyonun ve enfeksiyonun kontrol altına alınması olmalıdır.

Prof. Dr. Teoman Dal

KBB & Baş ve Boyun Cerrahisi Uzmanı

Prof. Dr. Teoman Dal

Rinoplasti, Sinüs Cerrahisi, Balon Sinoplasti, Tükürük Bezi Endoskopisi