Anatomi

Burnun arka kısmı (geniz) ve boğazdaki zengin lenf dokusu Waldeyer Halkası olarak isimlendirilmekte ve özellikle hayatın ilk yıllarında ağız ve burun yoluyla gelen enfeksiyonlara karşı vücut savunmasında önemli rol oynamaktadır.

Waldeyer Halkası’nı Oluşturan Yapılar;

Çocuklarda bu anatomik yapılar arasında özellikle bademcikler ve geniz eti kronik enfeksiyon odağı olabilmeleri ve ikincil problemlere neden olabilmelerinden dolayı farklı öneme sahiptirler.

Bademcikler (Tonsil):

Bademcikler boğazın her iki yanında yer alan ve bir kapsül ile çevre dokulardan ayrılan ve üzerlerinde kript adı verilen 15-20 girinti bulunan lenf sistemi yapılarıdır. Bademciklerin bu girintilerde (kriptlerde) yerleşen ve ilaç tedavileri ile tam olarak temizlenemeyen bakteriler nedeni ile kronik enfeksiyon kaynağı haline gelmesi durumunda vücut direncinin azaldığı durumlarda tekrarlayan akut bademcik iltihapları görülebilir.

Aynı zamanda bademciklerdeki lenf dokularının tekrarlayan enfeksiyonlara bağlı olarak artması ve boyutlarının büyümesi, solunum kanalında daralmaya bağlı olarak horlama, uykuda tıkanma ve nefes durması (apne) gibi şikâyetlere neden olabilir.

Geniz Eti (Adenoid):

Burnun arkasında geniz bölgesinin tavanında yer alır. Yaygın lenf dokusu şeklindeki geniz etinin kapsülü yoktur ve bademciklerdeki gibi kript içermez. Geniz etinin geçirilen enfeksiyonlarla büyüyerek burnun arkada genize açıldığı delikleri (koana) tıkaması sonucunda burun tıkanıklığı, horlama, uykuda tıkanma (apne) gibi şikâyetler izlenebilir. Aynı zamanda sık tekrarlayan geniz eti enfeksiyonları geniz bölgesinin iki yanına açılan ve orta kulak basıncının eşitlenmesini sağlayan Östaki kanalının fonksiyonlarını bozarak orta kulakta negatif basınç ve sıvı toplanmasına (efüzyonlu otitis media) veya tekrarlayan orta kulak iltihaplarına (akut otitis media) neden olabilir.

Akut Bademcik İltihabı (Akut Tonsillit)

Bademciklerin akut aktif enfeksiyonu olup ciddiyeti neden olan mikrobun tipine ve hastanın savunma sisteminin direncine bağlı olarak değişmektedir.

Başlıca Etkenler:

Bakteriler: A Grubu Beta hemolitik Streptokoklar, Stafilokoklar, Pnömokok, H. influenza, ve anaerob bakteriler,

Virüsler: Influenza, parainfluenza virüsleri, Herpes simpleks virüsü, Coxsackie virüsü, Ekovirüsler, Rinovirüsler, Respiratuar sinsityal virüstür (RSV).

Okul öncesi dönemde viral etkenler, adölesan ve genç-erişkinlerde bakteriyel etkenler daha sıktır.

Belirtileri:

Titreme ve ateşle hızla başlar, boğaz ağrısı oluşur. Boğaz çevresindeki kasların etkilenmesi yutma güçlüğüne neden olur. Baş ağrısı, halsizlik, eklem ağrıları vardır. Genellikle 4-6 günde gerileyerek düzelir.

Muayene Bulguları:

Farklı miktarda beyaz zarlarla kaplı büyümüş bademcikler ve bademcik üzerindeki girintilerin (kript) açılış yerlerinde iltihap bulunur. Bademcikler üzerinde kanama odakları, ne Boğazda tüm lenfoid dokuda reaksiyon olabilir. Boyunda çeneköşesi arkasında ağrılı lenf bezi büyümesi tipiktir.

Laboratuvar;

Tedavi;

Kliniğin ağır olması halinde ağızdan ilaç alımınım zorluğu da göz önüne alınarak damar yolu ile yada kas içi enjeksiyon olarak tedavi başlanabilir. ılk tercih kas içi (IM) prokain penisilindir. Erişkin hastalarda günde iki kez 800.000 u IM uygulamaya 3-4 gün devam edildikten sonra kliniğin düzelmesi ile tedavi oral penisilin ile 10 güne tamamlanabilir ya da depo benzatin penisilin bir kez 1.200.000 u kas içi enjeksiyon yapılarak tedavi sonlandırılabilir. Beta-laktamaz üreten mikroorganizmaların ortamda bulunması halinde tedaviye cevap azalacaktır. Bu durumun kültür ile saptanmasını takiben antibiyogram yapılarak uygun antibiyotiğe geçilmelidir.

Ayırıcı Tanı

Enfeksiyoz Mononükleozis: Etkeni Epstain Barr Virüsü olan viral bir hastalıktır. Okul dönemi çocuklarda sıklıkla izlenmektedir. Halk arasında öpücük hastalığı olarak da bilinen enfeksiyon tükürük ve havadaki damlacıklar yolu ile bulaşmaktadır. Klinik bulguları akut bademcik iltihabına çok benzer, yüksek ateş, boğaz ağrısı, bademciklerde büyüme, kızarma ve takiben bademcikleri kaplayan beyaz-gri renkli membran izlenir. Boyunda lenf nodlarında büyüme ile birlikte virüsün kanda yayılması ile karaciğer ve dalakta büyüme olur. Tanıda kanda monosit adı verilen hücrelerde artma, bu hastalığa özel hücrelerin izlenmesi ve immunolojik testlerden yararlanılır. Beyaz küre toplam sayısında artış olmaması, sedimentasyon ve CRP artışı, karaciğer enzim seviyelerinde yükselme, karaciğer, dalak büyümesinin saptanması tanıda faydalı olan diğer bulgulardır. Hastalarda mikroskopla yapılan kan yayması değerlendirmesi benzer bulgulara neden olabilen diğer kan hastalıklarının ayrımı yönünden oldukça önemlidir.

Difteri: Başlangıcı yavaş, genel bulgular belirgin değildir. Ses kısıklığı, nefes darlığı, krup tablosu, boyunda lenf bezi şişmeleri izlenir. Bademcikler üzerinde kalın, gri, tabana sıkı yapışık zar vardır, kaldırılınca kanama olması tipiktir. Sinir sistemini ve kalbi etkileyen toksinler salgılaması nedeni ile ateş ile uyumsuz kalp çarpıntısı saptanabilir. Tanı Gram boyama ve boğaz kültürü ile konur.

Kızıl: Kalın zarlı bademcik iltihabı, dilde kırmızı benekli görünüm (çilek dil) oluşur. Vücutta yaygın kabarık döküntüler vardır. Tanı, boğaz kültürü ve immunolojik testlerle (Dick testi, Schutz-Charlton solma fenomeni) konur.

Kronik Bademcik İltihabı (Kronik Tonsillit)

Tekrarlayan enfeksiyonlara bağlı gelişen, bademciğin kalıcı iltihabıdır. Bademciklerde büyüme, dejenerasyon, girintilerinde (kript) tıkanma ve çoğu zaman enfekte ölü hücre artıklarının birikimi ile(magma) oluşur. Bademcikler tekrarlayan enfeksiyonlarla genellikle büyümelerine karşın bazen küçülerek kaybolabilirler. Kronik tonsillitte etken bademcik içinde, kriptlerde yerleşmiş bakterilerdir.

Bulgular:

Tedavi

Sık tekrarlayan enfeksiyonlarda koruyucu antibiyotik (aylık depo penisilin enjeksiyonları) kullanılabilmekle beraber genellikle bademciklerin alınması (tonsillektomi) tercih edilmektedir. Üç yaşından küçük çocuklarda bademciklerin sık enfeksiyon oluşmamasına karşın aşırı büyük olması sorun oluşturuyorsa immun sistem üzerindeki katkılarını korumak amacı ile bademcikleri tam olarak almak yerine hava kanalını rahatlatacak şekilde kısmen küçültülmek tercih edilebilir. Bu konudaki tekniklere bademcik ameliyatı bölümünde değinilecektir.

Bademcik Çevresi Apse (Peritonsiller Apse)

Enfeksiyonun bademcik kapsülünü geçerek yayılması sonucu oluşur. Etken sıklıkla oksijensiz ortamda çoğalan (anaerob)bakterilerdir. Yüksek ateş, titreme, halsizlik, kusma, yutma güçlüğü, salya akması, ağzı açmada zorlanma, konuşma güçlüğü izlenir.

Muayenede; Bademcik etrafında şişme, ödem, bademcik üzerinde iltihap, zar oluşumu vardır. Ödemli küçük dil (uvula) karşı yöne doğru eğilmiştir.

Tedavi

Damar yolu ile antibiyotik başlanırtedavisi

Ağrı kesici, ateş düşürücü ilaçlar verilmeli, gargaralarla ağız hijyeni sağlanmalıdır

Apsenin boşaltılması

Belirgin iltihap birikimi olduğunda cerrahi olarak boşaltılmalıdır.

Bademciklerin alınması – Tonsillektomi (peritonsiller apse mevcutken= sıcak tonsillektomi)

Yüksek ateş, düşkünlük gibi ciddi enfeksiyon bulguları olan durumlarda yapılmamalıdır.

Bademcik İltihabı Komplikasyonları

Bademcik iltihapları sırasında bölgesel ve uzak enfeksiyon yayılımı olabilir. Damarlarda tıkanma (trombofilebit) ve enfeksiyona bağlı kalp zarı iltihapları (endokardit), böbrek iltihapları (nefrit), beyin apsesi gelişebilir. Gırtlak üzerinde ödem nedeniyle solunum yolunda tıkanma olabilir. Boyuna yayılma ve boyunda iltihap birikimi (boyun apsesi), zatürre (pnömoni), akciğer apsesi, boyundaki büyük damarlarda yırtılmalar oluşabilir.

Cerrahi Tedavi

Bademcik ve geniz etine yönelik ameliyatlarla ilgili bilgiler http://www.teomandal.com/bademcik-ve-geniz-eti-ameliyati/  web sayfasında verilmiştir.

Teoman Dal Ulusal ve Uluslararası Bilimsel Dernekler